Mahfi Eğilmez’den çarpıcı kıymetlendirme: Türkiye’de emeğin karşılığı açlık sonunun altında!
İktisatçı Mahfi Eğilmez, “Ücretlerin Tunç Kanunu ve Türkiye Uygulaması” başlıklı yazısında, Türkiye’de sabit gelirli yani maaşlı çalışanların açlık ve yoksulluk hududunun altında bir gelirle yaşamaya çalıştığını kıymetlendirdi.
Eğilmez, fiyatlardaki gerilemeyi şu ifadelerle açıkladı:
“Tunç Kanunu, gerçek fiyatların uzun vadede emekçinin hayatını sürdürebileceği taban seviyeye hakikat yöneldiğini savunan bir ekonomik yaklaşımdır. Bu görüş, 19. yüzyılda Ferdinand Lassalle tarafından ortaya atılmıştır. Lassalle, bu tezi geliştirirken iki temel yaklaşımdan faydalanmıştır:
David Ricardo’nun rant yasası ve Thomas Robert Malthus’un nüfus üzerine görüşleri. Malthus’a nazaran fiyatlar geçim seviyesinin üzerine çıktığında nüfus artar, bu seviyeye yaklaştığında ise azalır.
Tunç Kanunu’na nazaran, fiyatlar geçimlik seviyenin altına inemez zira bu düzeyin altında insan hayatını sürdüremez. Emek piyasasında yaşanan rekabet, fiyatların yükselmesini maniler. Bu nedenle, gerçek fiyatlar daima bir düşüş eğilimi gösterir ve geçimlik düzeye yaklaşır.”
YETİŞMİŞ EMEK MALİYETİ
Tunç Kanunu’na karşı geliştirilen en güçlü itiraz, Assar Lindbeck ve Dennis Snower’ın “İçeridekiler Dışarıdakiler” Teorisi ile yapılır. Bu teoriye nazaran şirketler, işsizleri işe alıp onları eğitmenin maliyetine katlanmak yerine mevcut çalışanlarını müdafaayı tercih eder ve onları kaybetmemek için fiyatlarını artırırlar. Lakin bu yaklaşım daha çok yetişmiş işgücü için geçerlidir. Niteliksiz işlerde çalışacak bireyler için önemli bir eğitim maliyeti oluşmaz.
Buraya kadar ortaya konan çerçevede kimi kavramların netleştirilmesi gerekiyor.
GEÇİM SEVİYESİ VE GERÇEK ÜCRET
İkinci olarak, geçimlik fiyatın tarifi değişmiştir. Lassalle bu kavramı ortaya attığında geçim seviyesi, sırf barınma, beslenme ve giysi üzere temel masrafları kapsıyordu. Bugün ise bu seviyeye ulaşım, eğitim, kültür ve cümbüş üzere harcamalar da eklenmiş durumda.
Bu çerçevede Tunç Kanunu’nu Türkiye’deki minimum fiyatla kıyaslayabiliriz.
ASGARİ FİYATIN SEVİYESİ
Türkiye’de taban fiyat brüt olarak 26.005,50 lira, net olarak ise 22.104,67 lira düzeyindedir. Bu kıymetlendirme açısından değerli olan net taban fiyattır zira geçim seviyesiyle kıyaslanabilecek olan ölçü budur.
Yaşam maliyeti, muhakkak bir vakit ve yerde barınma, besin, sıhhat ve vergi üzere temel gereksinimlerin karşılanması için gerekli para ölçüsünü tabir eder. TÜRK-İŞ’in datalarına nazaran, dört kişilik bir ailenin açlık sonu 24.035,59 lira olarak hesaplanmıştır.
Açlık hududu, dört kişilik bir ailenin yalnızca besin harcamalarını kapsayan, sağlıklı beslenme için gereken en az harcama fiyatını söz eder. Bu hesaba kira, eğitim, sıhhat üzere öbür harcamalar dahil değildir. Bu durumda, 22.104,67 lira olan net taban fiyat, tek kişinin çalıştığı bir hanede açlık hududunun yaklaşık 1.930 lira altında kalmaktadır. Birebir tarihte yoksulluk hududu ise 78.291,84 lira olarak belirlenmiştir.
Yoksulluk hududu, mecburî gereksinimler için yapılması gereken toplam harcamaları kapsar. Yani içinde besin dışında giysi, ulaşım, barınma ve öteki temel harcamalar da yer alır. Ailede hem anne hem baba minimum fiyatla çalışsa, toplam gelir 44.209,34 liraya ulaşır. Bu da ailenin açlık hududunun üstüne çıkmasını sağlar; fakat yoksulluk sonunun hâlâ 34.000 lira kadar altında kalır.
TÜRKİYE’DE TUNÇ KANUNU AŞILDI
Mart 2025 prestijiyle Türkiye’de 15,3 milyon kişi fiyatlı olarak çalışıyor. Taban fiyatla çalışanların sayısı ise tam olarak bilinmemekle birlikte, tahminen bu sayının yarısına yakını yani yaklaşık 7 milyonu bu seviyede çalışıyor. Buna, minimum fiyatın biraz üzerinde fakat yoksulluk sonunun altında gelir elde edenler de eklendiğinde sayı muhtemelen 10 milyonu geçiyor.
Bu tablo, Türkiye’de sadece Tunç Kanunu’nun değil, onun da ötesine geçildiğini gösteriyor. Ayrıyeten içeridekiler dışarıdakiler teorisi Türkiye’de farklı bir biçimde uygulanıyor. Şirketler, yeni eleman almak yerine emekliliği hak eden çalışanları, kimi vakit eski fiyatlarıyla kimi vakit da daha düşük fiyatlarla çalıştırmaya devam ediyor.
