İktisatçı Mahfi Eğilmez’den dikkat çeken ihtar: ‘Enflasyon, yolsuzluk üzere problemlerin temelinde…’
İktisatçı Mahfi Eğilmez, “Rant Çeşitleri ve Türkiye” başlıklı yazısında, Türkiye’deki farklı rant tiplerini sıralarken en yaygın olanların rant arayışı ve kentsel rant olduğunu vurguladı.
Eğilmez, rant yaratılması, rant arayışı ve rant dağıtımının çözülmemesinin iktisattaki problemlerin temel sebepleri ortasında yer aldığını belirtirken, genel durumu şöyle açıkladı:
RANT KAVRAMININ TARİFİ VE KÖKENİ
“Rant; Fransızca ‘rente’ sözcüğünden gelir ve kira, faiz getirisi manasındadır. Doğal kaynak sahiplerinin bunları diğerlerine kiralayarak elde ettiği gelirleri tanımlamak için kullanılır. Toprak sahibinin toprağını kiralaması, içme suyu kaynağı bulunan kişinin bunu diğerine işletmesi için kiralaması ya da petrol rezervine sahip kişi yahut kurumun alanı kiralayarak emek harcamadan gelir sağlaması rant örneklerindendir.
EKONOMİK RANTIN TEMELLERİ
Ekonomik rant kavramını birinci olarak David Ricardo gündeme getirmiştir. Ricardo, rantı toprağın kullanımı için toprak sahibine ödenen bedel olarak tanımlar. Onun bahsettiği rant, mutlak ya da kıtlık rantı olarak bilinir.
Kıtlık rantı; üretim faktörlerinden biri olan toprak yahut doğal kaynakların ölçüsünün hudutlu ve kıt olması durumunda ortaya çıkar. Toprak, üretime lakin bulunduğu yerde katılabilir ve arzı artırılamaz. Bu nedenle buna kıtlık rantı denir.
Toprak dışındaki doğal kaynaklarda durum biraz farklıdır. Örneğin petrol rezervlerinin bulunması milyonlarca yıl alır ancak yeni rezervlerin keşfi arzı artırabilir. Ricardo, toprakların coğrafik pozisyonu ve kalitesindeki farklılıkları açıklamak için diferansiyel rant kavramını geliştirmiştir.
RANTIN GELİŞİMİ VE ÇAĞDAŞ ANLAMI
Zamanla rant kavramı, toprak ve doğal kaynakların ötesine geçerek emek harcamadan elde edilen gelirleri kapsayan geniş bir mana kazanmıştır. Bu tıp gelir sahiplerine ‘rantiye’ denir. Miras yoluyla kira, faiz yahut telif geliri elde eden bireyler bu kümeye örnektir. Petrol zengini birtakım devletler için ‘rantiye devlet’ tabiri kullanılır; bu devletlerde vergi oranları ekseriyetle çok düşüktür.
Korkut Boratav ise rantı, “devletin çeşitli uygulamalarla ferdî, endüstriyel yahut sektörel olarak özel teşebbüs lehine rastgele bir çıkar avantajı yaratması ve bu avantajın paylaşımı” olarak tanımlamaktadır.
KENTSEL RANT VE ÖRNEKLERİ
Kentsel rant ise kentleşme ve nüfus artışının yarattığı bir rant tipidir. Örneğin, iki katlı bir konutun yıkılıp yerine on katlı bir bina yapılmasıyla, mesken sahibi emek harcamadan değerli bir rant geliri elde edebilir.
Tüketici rantı, bir malı almak için ödemeye razı olunan fiyat ile ödenen gerçek fiyat ortasındaki farktır. Üretici rantı ise, satıcının piyasa şartları nedeniyle beklediğinden daha yüksek fiyatla satış yapması sonucu elde ettiği fazladır.
VERGİ VE RANT İLİŞKİSİ
Vergi sistemine bağlı olarak mali rant ve mali sömürü kavramları ortaya çıkar. İmar değişikliklerinden kaynaklanan kıymet artışından alınan vergiye ise rant vergisi ya da bedel artış vergisi denir.
RANT YARATMA DAĞITMA VE KOLLAMA
Kamu kuruluşlarının kararları ve uygulamaları bazen rant yaratır. Bu durum, mal ve hizmetlerin kıtlığından kaynaklanır ve rantın belli kişi ya da kurumlara aktarılmasıyla sonuçlanır. Rantın paylaşılması karşılığında sağlanan menfaatlere ise rant kollama denir.
RANT ARAYIŞI VE ETKİLERİ
Gordon Tullock’un ortaya koyduğu ‘rant arayışı’ kavramı ise, lobicilik, rüşvet, şantaj üzere prosedürlerle kendi çıkarlarını artırmaya çalışan kişi ve kurumların aksiyonlarını söz eder. Bu sistem iki taraflıdır; ranttan faydalananlar ve müsaadesi veren siyasetçiler ya da kamu vazifelileri.
TÜRKİYE’DE RANT ÇEŞİTLERİ VE SONUÇLARI
Türkiye’de rant çeşitlerinin tümü görülmektedir. Bilhassa kentsel rant ve rant arayışı süratle artmakta, ekonomik ve toplumsal sıkıntıların temelinde yer almaktadır. Enflasyon, yolsuzluk üzere sıkıntıların temelinde rant sıkıntıları yatar. Bu meseleler çözülmeden kentlerin bozulmasının, haksız yararların önlenmesinin, ahlâk erozyonunun giderilmesinin ve enflasyonun kalıcı olarak denetim altına alınmasının mümkün olmadığı açıktır.
