CHP’li Rahmi Aşkın Türeli, iktidarın Orta Vadeli Programı’nı kıymetlendirdi: ‘Bölüşüm şoku yaşanıyor’

TBMM Plan ve Bütçe Komitesi üyesi, CHP İzmir Milletvekili Rahmi Aşkın Türeli, iktidarın Orta Vadeli Programı (OVP) ile 12. Kalkınma Planı arasında hiçbir ahenk olmadığına dikkat çekti. OVP ile Kalkınma Planı maksatları arasında büyük tutarsızlıklar bulunduğuna işaret eden Türeli, programın gerçekçi olmadığını, kendi içinde önemli tutarsızlıklar ve çelişkiler içerdiğini vurguladı.

Türkiye’nin Cumhuriyet tarihinin en büyük bölüşüm şoklarından birini yaşadığını lisana getiren Türeli, “Gelir dağılımının gitgide bozulduğu, yoksulluğun hem arttığı hem de derinleştiği bir sürecin içindeyiz” dedi. Türeli, son devirde yaşananlara dikkat çekerek, “Bugün ülkemizin içinde bulunduğu siyasal ortam gitgide demokrasiden uzaklaşılan, hukuk devletinin işlemediği, yargı bağımsızlığının ortadan kalktığı bir duruma işaret ediyor ki bu ortamda iktisadın güzele gitmesini beklemek mümkün değil” diye konuştu.

CHP’li Türeli’ye OVP hakkında yönelttiğimiz sorular ve Türeli’nin karşılıkları şöyle:

– OVP’deki temel gayeler konusunda değerlendirmeniz nedir?

2026-2028 yıllarını kapsayan OVP daha evvelki yıllarda hazırlanan OVP’lerin bir gibisi. Türkiye iktisadının geçmişten bugüne taşıdığı ve son periyotlarda giderek ağırlaşan yapısal sorunlarını çözebilecek bir perspektife sahip değil. Daha çok bir güzel niyet ve temenniler dokümanı niteliğinde. Yeniden tıpkı biçimde son iki yıldaki OVP’ler üzere dezenformasyon siyaseti, yani enflasyonun düşürülmesi maksadı üzerine inşa edilmiş gözüküyor.

İkinci tespitimiz OVP’de belirlenen amaçlarda yıllar prestijiyle çok önemli sapmaların olduğu. Bu durum da OVP’de yer alan siyasetlerin ve amaçların iktisattaki karar alıcılar nezdinde bir inanılırlığı ve bu çerçevede kredibilitesinin bulunmadığını ortaya koyuyor.

Üçüncü tespitimiz 2024-2028 devri için hazırlanan OVP’ler ile yeniden birebir halde 2024-2028 yıllarını kapsayan On İkinci Kalkınma Planı arasında hiçbir ahengin olmadığı hususu. Gerçekten hem bu yıl hazırlanan OVP’nin hem de Kalkınma Planı’nın son yılı olan 2028 yılının amaçlarına bakıldığında çok büyük tutarsızlıkların olduğunu ve OVP’lerin amaçlarının kalkınma planının amaçlarının çok gerisinde kaldığını görmekteyiz.

Son tespitimiz ise 2026-2028 yıllarını kapsayan OVP’nin temel maksatlarının ve makroekonomik istikrarlarının gerçekçi olmadığı ve kendi içinde önemli tutarsızlıklar ve çelişkiler içerdiği konusudur.

‘HEDEFLERİN TUTMAYACAĞI ÇOK AÇIK VE NET’

– Programda, enflasyon gayelerinin yükseltilmesi, büyüme gayelerinin düşürülmesini nasıl değerlendiriyorsunuz?

Bu enflasyon gayelerinin tutmayacağı esasen çok açık ve net olarak ortadaydı. Biliyorsunuz her yıl OVP’de öngörülen enflasyon maksadının çok üstünde bir enflasyon gerçekleşmesi ortaya çıkıyor. Hatta Merkez Bankası tarafından hazırlanan enflasyon raporlarında sık sık gayeler revize edilmesine karşın enflasyon daha yüksek düzeylerde gerçekleşiyor. 2025 yılında yıllık enflasyon maksadı yüzde 17.5 olan düzeyinden yüzde 28.5’e yükseltildi. Lakin yüzde 28.5 oranındaki enflasyon maksadı de gerçekçi değil. OVP’de öngörülen yüzde 28.5 oranındaki enflasyona ulaşmak için fiyatların önümüzdeki eylül-aralık periyodunda yüzde 5.76 artması gerekiyor ki bu mümkün gözükmüyor. Bu çerçevede, enflasyon büyük olasılıkla yüzde 30-35 aralığında gerçekleşecek.

Diğer taraftan enflasyon maksadı geçen yıl hazırlanan OVP’ye nazaran 2026 sonunda yüzde 9.7 ile tek haneli düzeye inecekti. Şimdi ise 2026 yılı enflasyon maksadı yüzde 16 olarak revize edildi. Hazine ve Maliye Bakanı ‘2026 yılı sonunda enflasyon tek haneye inecek, ondan sonra emekçinin memurunun emeklinin durumu iyileşecek’ diyordu. Lakin şimdi görüyoruz ki enflasyon amacının tek haneli düzeye inmesi 2027 yılına kaldı. Buradaki temel sorun 2023 seçimlerinden bu yana yaklaşık 2.5 yıldır sürdürülen ekonomik programın dezenflasyon siyasetinin başarısızlığıdır. İktisadın yapısal sorunlarına tahlil üretemeyen bir ekonomik programın başarısız olması beklenen bir sonuçtur.

Özellikle 2021 faiz indirimi sonrası gayrimenkul fiyatlarında ve kiralarda gözlenen ve inşaat maliyetlerindeki artışlarının çok üzerinde gerçekleşen yüksek artışlar enflasyonun düşürülmesinin önündeki manilerden biridir. Diğer taraftan 2023 seçimleri sonrasında enflasyonu aşağı çekmek için uygulanan dezenflasyon siyaseti iktisadın büyüme suratının yavaşlamasına sebep olmuştur. Zira enflasyonu denetim altına almak için uygulanan talebi kısıcı siyasetler bir taraftan emekçinin memurun emeklinin gerçek gelirinin düşmesine sebep olurken, başka taraftan iktisattaki gerçek yavaşlama KOBİ’lerin, esnafın önemli bir kriz içine girmesine yol açmıştır.

Bu çerçevede, OVP’de 2025-2028 periyodu büyüme amaçları aşağı çekilmiştir. Türkiye iktisadının potansiyel büyüme suratının yüzde 5 olduğunu düşündüğümüzde büyüme suratındaki yavaşlama iktisat açısından önemli bir sorun oluşturuyor. Buna ilaveten, Türkiye iktisadının içinde bulunduğu olumsuz yurtiçi ve yurtdışı şartların varlığında, derin bir güvensizlik ve yüksek faiz ortamında ve OVP’nin temel gayesi olan dezenflasyon süreci dikkate alındığında büyüme suratlarının öngörülenden de daha düşük düzeylerde gerçekleşmesi muhtemel gözükmekte.

OVP maksatlarını On İkinci Kalkınma Planı gayeleri ile kıyasladığımızda gördüğümüz tablo, 2024-2028 periyodu için planda Türkiye’nin yıllık ortalama büyüme suratının yüzde 5 olarak öngörüldüğü, OVP’lerde konulan amaçlar gerçekleşse dahi 2024-2028 periyodunda OVP’nin büyüme ortalamasının yüzde 3.9 ile potansiyelin altında kalacak olmasıdır. Kalkınma Planı ile OVP’lerin uyumsuzluğu enflasyon gayelerinde de açıkça görülmektedir. Hakikaten 2028 yılında enflasyon maksadı Kalkınma Planı’nda yüzde 4.7 olarak öngörülmüşken, OVP’de yüzde 8 olarak belirlenmiştir.

‘EKONOMİNİN GÜZELE GİTMESİ BEKLENEMEZ’

– Amaçlarda daima değişiklik yapılması iktisatta işleyişi nasıl etkiliyor?

OVP’lerin iktisattaki karar alıcılara, yani hanehalklarına, şirketlere önümüzdeki periyotta Türkiye’de makro ekonomik büyüklüklerinin ne olacağı, bunları gerçekleştirmek için hangi siyasetlerin uygulanacağı, hangi önlemlerin alınacağına ait bir çerçeve ve yol haritası çizmesi gerekiyor. Fakat maksatların daima olarak sapması, iktisatta yapısal dönüşümlerin gerçekleştirilememesi iktisattaki öngörülebilirliği ortadan kaldırıyor. Bir iktisatta şayet inanç ve istikrar ortamı sağlanamamışsa, öngörülebilirlik yoksa o iktisadın uyguna gitmesi ve maksatların gerçekleşmesi mümkün değil. Öbür taraftan ekonomik ortam yalnızca iktisattaki karar alıcıların verdikleri kararlarla ve arz ve talebe nazaran belirlenmiyor. Bugün ülkemizin içinde bulunduğu siyasal ortam gitgide demokrasiden uzaklaşılan, hukuk devletinin işlemediği, yargı bağımsızlığının ortadan kalktığı bir duruma işaret ediyor ki bu ortamda iktisadın uyguna gitmesini beklemek mümkün değil.

‘CARİ AÇIK MAKSADI TUTMAZ’

– Programdaki cari istikrar maksadını nasıl buldunuz?

OVP’nin cari açık amaçlarını gerçekçi bulmadım. OVP’ye baktığımız vakit iktisatta yurtiçi talebe dayalı büyüme modelinin devam ettiği görülüyor. Bilhassa özel sabit sermaye yatırımlarının artması öngörülüyor ki ülkemizin mevcut üretim ve ihracat yapısının aramalı ithalatına olan bağımlılığı düşünüldüğünde ithalatı yükseltici bir yönde tesir yapar. Bu da aslında bugün OVP’deki cari açık gayelerinin tutmayacağının en büyük göstergelerinden biridir.

Her ülke cari süreçler açığı verebilir. Lakin Türkiye iktisadı büyümek için cari süreçler açığı vermek zorunda kalan ülkelerden biridir. Bu durum Türkiye iktisadının yapısal bir sıkıntısıdır ve yumuşak karnıdır. Zira bu modelde üretim dinamikleri ithal ara girdiye bağlanmıştır. Diğer bir deyişle Türkiye büyümek için ithalat yapmak zorunda kalmaktadır. İhracat, ithalatı yakalayamadığından dış ticaret açığı oluşmakta, bu duruma da cari süreçler açığına yol açmaktadır. Bu çerçevede, cari süreçler açığı Türkiye iktisadının yapısal bir sorunu olup kısa periyotta değil, yanlışsız siyasetlerle ve yanlışsız önlemle lakin orta-uzun vadede çözülebilecek bir sorundur.

Bu çerçevede, iktisatta özel tüketimin ve özel sabit sermaye yatırımlarının öncülük ettiği, kamu harcamalarının arttığı, yurt içi talebe dayalı bir büyüme yapısının öngörüldüğü 2026-2028 devrinde cari açığın hem fiyat bazında hem de GSYH’ya oran olarak gerilemesi gerçekleştirilebilir olmaktan çok uzaktır. Başka taraftan OVP’de 2028 yılında cari süreçler açığının 18.5 milyar dolar olarak öngörülmesi ile Kalkınma Planı’nda 2028’de cari süreçler açığının 2.8 milyar dolar olarak öngörülmesi arasındaki büyük çelişkiyi de not etmeliyiz.

‘SORGULANMASI GEREKEN KONU’

– Programdaki istihdam ve işsizlik bilgileri hakkındaki değerlendirmeniz nedir?

Burada çok açık ve net olan bir şey var. Geçen yılki OVP’yle bu yılki OVP arasında istihdam artışı açısından önemli farklılıklar oluşmuş durumda. Bu yıl hazırlanan OVP ile 2025-2028 devrinde toplam istihdam sayıları aşağı yanlışsız çekilmiş. 2026 yılında istihdam sayısı geçen yıl 34 milyon 98 bin kişi olarak öngörülmüştü. Bu yıl 33 milyon 336 bin şahsa geriledi. 2027 ve 2028 yıllarında da istihdam edilen kişi sayısının daha düşük düzeylerde belirlendiğini görmekteyiz.

Buna karşın işsizlik oranları geçen yılki OVP’ye nazaran daha düşük düzeylerde öngörülmüş. Öteki taraftan işsizlik oranları gerilemiş üzere gözüküyor lakin işsizlik oranlarının gerçek durumu yansıtmadığı kamuoyunda sıklıkla tartışılıyor. Hakikaten işlevsiz iş gücü öteki bir tabirle geniş tarifli işsizlik oranına baktığımız vakit gerçek işsizlik oranının yüzde 8’ler düzeyinde değil, yüzde 30’lar düzeyinde olduğunu görüyoruz. Yani aslında 3 milyon kişi değil, 13 milyon kişi işsiz. Bu durum bir taraftan iktisattaki büyüme suratının yavaşlamasının istihdam üzerindeki olumsuz tesirini, öteki taraftan da ekonomik büyümenin istihdam yaratma kapasitesinin gitgide düştüğünü gösteriyor.

2028 yılında istihdam edilecek kişi sayısı OVP’de 35 milyon 130 bin olarak öngörülürken, Kalkınma Planı’nda 36 milyon 638 bin kişi olarak belirlenmişti. Aradaki farkın 1.5 milyon kişi olması önemli biçimde sorgulanması gereken bir husustur.

2024-2028 periyodu açısından bakarsak, Kalkınma Planı’nda istihdam artışının 4 milyon 984 bin kişi olması yani yıllık ortalama 997 bin kişi artması hedeflenmiştir. OVP’ye nazaran ise istihdamın 2024-2028 devrinde 3 milyon 498 bin kişi, yıllık ortalamada ise 700 bin kişi olacağı öngörülmüştür.

‘GELİR DAĞILIMINI DAHA DA BOZACAK’

– Programda faiz sarfiyatları ve bütçe açığında artış öngörülüyor, yorumunuz nedir?

Programa baktığınız vakit bütçe açığının arttığını görüyoruz. Geçen yıl hazırlanan OVP’de 2025 yılı bütçe açığı 1 trilyon 931 milyar lira olarak belirlenmişti. Bu yıl ise 2 trilyon 208 milyar lira olarak yukarıya gerçek revize edildi. 2026 yılında ise 2 trilyon 61 milyar liradan 2 trilyon 713 milyar liraya yükselerek ulusal gelirin yüzde 3.5’i düzeyinde gerçekleşmesi öngörülmekte.

Bununla birlikte, vurgulanması gereken kıymetli bir konu, 2025 yılında Kur Muhafazalı Mevduat (KKM) sisteminin yükünün bütçede gözükmüyor olması. 2023 yılının Temmuz ayında Hazine’nin KKM sisteminden kaynaklanan kur ziyanları Merkez Bankası’na devredildiği için bütçede artık yer almıyor. KKM sistemi sebebiyle Merkez Bankası’nın 2023 ve 2024 yılında 1.5 trilyon lira ziyan ettiğini hatırlayalım. Bu aslında hazine ziyanı ve olağanda bütçe açığını artırması gerekirdi.

OVP’de faiz masraflarında önemli bir artış gözüküyor. Yurt dışından sermaye girişine yönelik olarak uygulanan yüksek faiz siyaseti kamunun borçlanmasını da önemli manada artırıyor, bunun sonucunda da faiz masrafları yükseliyor. Hakikaten faiz masrafları 2025 yılında 1 trilyon 950 milyar liradan 2 trilyon 53 milyar liraya yükseliyor. 2026 yılında ise daha süratli bir artış eğilimi ile 2 trilyon 282 milyar liradan 2 trilyon 742 milyar liraya yükseldiğini görmekteyiz.

OVP’de vergi gelirlerinin 2026 yılında 2025 yılına nazaran yüzde 28 oranında artması öngörülüyor. Hakikaten geçen yıl hazırlanan OVP’de 2026 yılı vergi gelirleri 13 trilyon 198 milyar lira olarak öngörülmüşken, bu yılki OVP’de 13 trilyon 783 milyar lira olarak yukarıya gerçek revize edildi. Vergi gelirlerindeki bu yüksek oranlı artış önümüzdeki devirde çok önemli vergi artışlarının gündeme geleceğini gösteriyor ve Türkiye’nin mevcut vergi yapısında bunlar dolaylı vergi yani vatandaşın günlük hayatta kullandığı mallar üzerinden alınan katma kıymet vergisi ve özel tüketim vergisinden kaynaklanacak. Bunun da mevcut gelir dağılımını daha da bozacağı açık.

‘KAMU KAYNAKLARI SATILIYOR’

– Programa nazaran, gelecek yıl özelleştirme gelirlerinde yüksek artış öngörülüyor. Bu mevzudaki değerlendirmeniz nedir?

Özelleştirme gelirlerindeki artışın gerçekçi olup olmadığı ve hükümetin bu yola sebep muhtaçlık duyduğunu tartışmak gerekiyor. Geçen sene hazırlanan OVP’de 2026 ve 2027 yılları için öngörülen özelleştirme gelirleri 30 milyar liraydı. Şimdi ise 2026’da 185 milyar lira, 2027’de de 70 milyar liralık özelleştirme geliri maksadı konulmuş. Husus OVP’de ‘Özelleştirme kapsam ve programında bulunan ve yeni alınacak işlevsiz kamu varlıkları kamu kurumlarının gereksinimlerini da karşılayacak halde şeffaf, rekabetçi ve açık ihaleler yoluyla ulusal iktisada kazandırılacaktır’ tabiri ile yer alıyor. Bu aslında şunu gösteriyor. Önemli manada bir vergi ıslahatı yaparak gelirlerini arttıramayan, kamu özel işbirliği modeli ile bütçeye önemli bir yük getiren, borçlanmanın gitgide arttığı ve iç borç faizlerinin anapara ödemelerini kat kat geçtiği bir konjonktürde hükümetin değişik formüller ortaya koyarak özelleştirme gelirini arttırmaya ve bütçe açığını daraltmaya çalıştığı anlaşılıyor.

Maliye literatüründeki en değerli bahislerinden biri jenerasyonlar arası bütçeleme yaklaşımıdır. Bugün yaptığımız bütçelerin, özelleştirmelerin, borçlanmaların gelecek nesillere olan tesirini inceler. Özelleştirmeler yaparak elde ettiğimiz gelirleri gelir olarak bütçeye yazıyoruz. Ancak bu arada varlıklarımız kayboluyor. Gelecek nesillerin kullanacağı kamu kaynaklarını satıyoruz. Özelleştirme uygulamalarının bu türlü bir çerçevede kıymetlendirilmesine muhtaçlık var.

‘EN BÜYÜK BÖLÜŞÜM ŞOKU’

– İktisadın içinde bulunduğu duruma ve OVP’ye dair eklemek istediğiniz diğer bir husus var mı?

AKP 23 yıldır iktidarda ve bu 23 yılda 5 kalkınma planı ve 21 OVP hazırlanmış, lakin iktisadın yapısal sorunları çözülmemiş bilakis ağırlaşmış. Bugün ülkemizin içinde bulunduğu kriz var olan yapısal sorunların üstüne uygulanan yanlış siyasetlerin bir eseri. Cumhurbaşkanının 2021 yılının eylül ayında gündeme getirdiği ‘faiz neden, enflasyon sonuç’ tezinin bugün Türkiye’yi getirdiği yer içinde bulunduğumuz derin ekonomik krizdir.

Bugün Türkiye, Cumhuriyet tarihinin en büyük bölüşüm şoklarından birini yaşıyor. Gelir dağılımının gitgide bozulduğu, yoksulluğun hem arttığı hem de derinleştiği bir sürecin içindeyiz. Minimum fiyatın açlık hududunun dahi altında olduğu, en düşük emekli aylığıyla geçinmenin mümkün olmadığı, emekçi, memur, emekli maaşlarının yoksulluk sonunun altında olduğu bir periyot bu. Bunun sonucunda da zenginin daha varlıklı, fakirin daha fakir olduğu bir devir yaşanıyor. Gerçek kesim önemli bir sakinlik içinde. Sanayi üretimi azalıyor. Kapasite kullanım oranları düşüyor. Konkordato duyuru eden şirket sayısı süratle artıyor.

Sonuç prestijiyle hazırlanan Kalkınma Planları, OVP’ler, bütçeler iktidarın siyasi tercihlerini gösteriyor. Yoksulluk asla baht değil, bugün mevcut siyasi iktidarın şuurlu uyguladığı siyasetlerin bir sonucu.

Özet olarak söylersek OVP Türkiye’nin geleceğine yön verecek, iktisattaki karar alıcılara bir vizyon, bir perspektif ortaya koyacak bir program değil. CHP olarak bu hususta hem Türkiye iktisadını yine yatırıma, üretime dayalı bir ekonomik modele kavuşturmak, hem de gelir dağılımını düzeltmek ve yoksulluğu ortadan kaldırmak temel önceliğimizdir. Birebir vakitte toplumsal devleti tekrar inşa ederek eğitimden, sıhhate, toplumsal güvenliğe temel kamu hizmetlerini en güzel ve faal bir biçimde sağlamayı hedefliyoruz. Tabi en kıymetlisi de bu gaye ve maksatların demokrasi içinde, hukuk devleti temelinde gerçekleştirilmesi olacak.