Çocuk ve Ergen Ruh Sıhhati Hastalıkları (Çocuk Psikiyatrisi) Bölümü’nden Uzman Dr. Özge Çelik Büyükceran, dijital oyun bağımlılığı ile ilgili açıklamalarda bulundu. Büyükceran, “Dijital oyunların, çocuk ve ergen beyninde bilhassa ödül sistemiyle bağlantılı bölgeleri ağır biçimde uyardığı bilinmektedir. Yapılan araştırmalar, dijital oyunlara bağımlılık geliştiren çocuk ve gençlerin beyinlerinde, bilhassa ödül beklentisiyle bağlantılı bölgelerde olağandışı aktivasyon gözlendiğini ortaya koyuyor. Oyunlardaki süratli muvaffakiyet, puan kazanma ve ilerleme hissi, beynin dopaminle çalışan sistemlerini ağır biçimde uyarıyor. Bu durum, çocuğun gerçek ömürde karşılaştığı daha yavaş ve gayret gerektiren vazifelerden (örneğin ders çalışmak gibi) acilen sıkılmasına ve motivasyon kaybı yaşamasına neden olabiliyor. Bilhassa ergenlik devrinde bu sistemler gelişimsel olarak daha hassastır” diye konuştu.
‘PSİKİYATRİK EŞ TEŞHİSLERLE ALAKALI OLABİLİR’
Dijital oyunlara yönelik fonksiyonelliği bozacak seviyede ilgi geliştiğinde bunun sadece bir davranış biçimi değil, birden fazla vakit eşlik eden psikiyatrik durumların bir yansıması olabileceğini belirten Uzman Dr. Büyükceran, şunları kaydetti:
“Bu tıp ağır oyun kullanımı; dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), depresyon, anksiyete bozuklukları, toplumsal tasa ve ahenk zahmetleri üzere psikiyatrik durumlarla alakalı olabilir. Birtakım çocuklarda oyun oynamak, altta yatan duygusal düşüncelerin ya da toplumsal izolasyonun bir başa çıkma metodu haline gelebilir. Dijital oyunların çok kullanımı sadece ruhsal değil, kimi fizikî tesirlerle de bağlantılı olabilir. Uzun vadeli ekran kullanımı, uyku hijyeninin bozulması, fizikî hareketsizlik, duruş bozuklukları ve vakitle kronik yorgunluk üzere ikincil sıkıntılara yer hazırlayabilir. Bilhassa ekran ışığına maruz kalmak melatonin salınımını baskılayarak uykuya dalmayı zorlaştırır. Uyku bozuklukları ise hem dikkat fonksiyonlarını hem de duygudurum düzenlenmesini olumsuz tesirler.”
‘DAVRANIŞSAL SİNYALLERİ TANIMAK ÖNEMLİ’
Büyükceran, ailelerin dikkat etmesi gereken kimi davranışsal ipuçlarını şöyle sıraladı; “Oyun dışında huzursuzluk, sonluluk, mutsuzluk hali, ekran mühletinin giderek artması ve kontrolsüzleşmesi, oyun oynamak uğruna temel gereksinimleri (yemek, uyku, hijyen vb.) ihmal etme, akademik muvaffakiyetin ve toplumsal bağların bariz biçimde bozulması, oyun dışı etkinliklere karşı bariz ilgisizlik ve motivasyon kaybı. Bu belirtilerin varlığı halinde çocuğun detaylı bir ruhsal değerlendirmeye alınması gerekmektedir.”
Uzman Dr. Büyükceran, dijital oyun kullanımının tümden yasaklanmasından çok düzenlenmesi ve yönetilmesinin çocukların gelişimi açısından daha sağlıklı bir yaklaşım olduğunu vurguladı. Büyükceran, dijital oyunlara karşı hami tavır geliştirmek için ailelerin atabileceği adımlar ile ilgili şunları söyledi; “Yapılan araştırmalarda, meçhul ya da tutarsız kuralların, çocukların ekran müddetini azaltma konusunda tesirli olmadığı gösterilmiştir. Bunun yerine aile içinde evvelce belirlenmiş ve sürdürülebilir biçimde uygulanan “ekran sözleşmeleri” (örneğin ekran müddeti tablosu) daha tesirli bulunmuştur. Çocuğun tabiatıyla bu sona uymasını ve çocuktan bu süreci yönetmesini beklemek güç olabilir, bu noktada ebeveynin faal iştiraki gerekli olabilir. Çocuklara ekran dışında da keyif alabilecekleri alternatif ödül kaynakları sunmak kıymetlidir. Fizikî aktiviteler, tabiatla temas, sanat aktiflikleri, akran bağları üzere alanlara yönlendirme, çocuğun dijital dünyaya olan bağımlı ilgisini dengelemeye yardımcı olur. Ebeveynin ekran kullanım alışkanlıkları, çocuk tarafından direkt gözlemlenir ve taklit edilir. Daima ekran karşısında vakit geçiren yetişkinlerin olduğu bir ortamda, çocuğun dijital hudutlarına uyması beklenemez. Ebeveynin dijital davranışı da nizamlı olmalıdır. Çocuğun dijital ortamda nelerle karşılaştığını anlamak, oyun tercihlerini konuşmak ve duygusal muhtaçlıklarını fark etmek de kollayıcı olabilir. Bu yaklaşım, hem çocuğun dijital içerik karşısındaki yalnızlığını azaltır hem de sorunlu kullanım gelişmeden evvel aile içi bağları güçlendirir. Birtakım çocuklar dijital oyunları sırf cümbüş emeliyle değil, duygusal başa çıkma sistemi olarak da kullanabilir. Ebeveynin çocuğun bu gereksinimini fark etmesi ve alternatif başa çıkma yolları sunması (birlikte oyun, sohbet, bedensel temas) kollayıcı etkidedir. Dijital davranışın gerisinde yatan ruhsal gereksinim anlaşılmadan yüzeysel hudut koymak kâfi olmaz. Aile içinde makul vakit dilimlerinde tüm bireylerin ekran kullanımını durdurduğu, ekransız vakitler planlamak hem dijital alışkanlıkların düzenlenmesine hem de birlikte geçirilen nitelikli vaktin artmasına katkı sağlar.”
Uzman Dr. Büyükceran, sözlerini şöyle tamamladı; “Bu esirgeyici stratejiler çocuğun içsel motivasyonunu desteklerken, dijital içeriğin zihinsel ve ruhsal gelişimi olumsuz etkileme riskini de azaltır. Yasaklayıcı ve cezalandırıcı tavırlar yerine, rehberlik edici, açıklayıcı ve düzenleyici yaklaşımlar daha kalıcı sonuçlar verir. Oyun bağımlılığı geliştiğinde çocuğun hayat kalitesi, akademik performansı ve toplumsal ahengi önemli biçimde etkilenebilir. Bu nedenle yalnızca davranışı değil, altta yatan nedenleri anlayıp, bütüncül bir yaklaşımla ele almak gerekir. Ailelerin bu süreçte çocuk ve ergen ruh sıhhati uzmanlarından takviye almaları hem çocuk hem de aile için esirgeyici bir müdahale niteliği taşır.”
