İtibarınızı zedeleyebilir. Davranışlarınızı haklı çıkarabilir. Eğlenceli olabilir. Birçokları içinse “günah”tır.
Dedikodu, antropologların kentlerden kırsal alanlara kadar, birden fazla kültürde gözlemlediği bir davranış.
Washington Eyalet Üniversitesi’nde Evrimsel Antropoloji çalışan Dr. Nicole Hagen Hess, “Doğru şartlar sağlandığında her kültürde herkes dedikodu yapar” diyor.
Dedikodu denildiğinde, aklımıza makûs niyetle birinin gerisinden konuşmak gelebilir.
Ancak Dr. Hess daha geniş bir bakış açısı sunuyor. Dedikodunun “itibarla ilgili bir bilgi alışverişi” olduğunu söylüyor:
“Bu, arkadaşlarımızın, ailemizin, iş arkadaşlarımızın ve hatta rakiplerimizin hakkımızda söyledikleri manasına gelebilir. Ama birebir vakitte haberlerde söylenenleri ve hatta bir spor karşılaşmasının sonuçlarını da içerir.
“Benim tarifime nazaran, hakkında dedikodu yaptığınız şahısların orada bulunmayan biri olması gerekmiyor. Tam karşınızda duruyor olabilirler
Ancak insanların neden bu davranışta bulunmak üzere evrimleştiği, araştırmacıların bugün hâlâ üzerinde baş yorduğu bir soru.
İşte kimi temel teoriler…
BAĞ KURMA
Dedikodunun toplumda olumlu bir rol oynayabileceği fikri, evrimsel antropolog Profesör Robin Dunbar tarafından popülerleştirildi.
Dunbar’ın teorisine nazaran, primatlarda tımar, hijyenik olduğu kadar toplumsal bir davranış. Bağ kurmanın yanı sıra, arbedelerin akabinde barışmak, gerginliği dağıtmak ve primatların toplumsal hiyerarşideki yerini belirlemek için de kullanılır.
Ancak insanların kürkü olmadığı için dedikodu ve gevezelik, çağdaş insanlarda tımara muadil sayılabilir – bağlantılar kurmada, akran hiyerarşisindeki yerini belirlemede ve kime güvenilip kime güvenilmeyeceği üzere toplumsal bilgi alışverişinde misal bir emele hizmet eder.
Dunbar’a nazaran lisan bile insanların dedikodu yapmasını sağlamak için evrimleşmiştir.
Dedikodu denildiğinde çoklukla bir kişinin gerisinden berbat manada konuşmayı düşünürüz
Ayrıca dedikodunun küme ortamında işbirliğini teşvik ettiğini keşfetmişler. İştirakçilerin da birbirleriyle dedikodu yapma fırsatı bulduklarında ortak oynanan bir oyuna daha fazla para yatırmaya istekli olduklarını gözlemlemişler.
Araştırmacılar, dedikodunun “temelsiz, boş laflar” üzere dar bir tarifinden daha karmaşık olduğu sonucuna vardılar.
Sıradan insanların dedikodularını paylaştığı podcast Olağan Gossip’in kurucusu ve sunucusu Kelsey McKinney, farklı bir anekdotun yabancıları nasıl bir ortaya getirebileceğini düzgün biliyor.
Pandemi sırasında beşerler karantinaya zorlandığında, öykülere duyulan muhtaçlık daha da arttı.
McKinney, “Açlık çektiğimizi fark ettim” diyor ve ekliyor:
“Hayatlarımızın ve dünyayı algılayış biçimimizin büyük bir kısmını kendimize anlattığımız anlatılar oluşuyor ve dedikodu da bu anlatı. Birbirimize kendimizi anlatırız ve bu tehlike yaratır lakin birebir vakitte çok düzgün şeyler de olur.”
HAYATTA KALMA
İnsanlar, milyonlarca yıl boyunca kendilerini ve etrafındakileri mümkün ziyanlardan en uygun formda nasıl koruyacaklarını öğrenmek üzere evrimleşti.
Bazı bayanlar için dedikodu hayatta kalma stratejilerinde hayati bir araç. Bilhassa de tehlikeli olabilecek flört durumlarında.
Dr. Nicole Hagen Hess, “Söz konusu bir erkekle uğraş etmek olduğunda bayanlar fizikî olarak dezavantajlı. Bu, bilhassa bayan akrabalarınızla ve tanıdıklarınızla paylaşmak isteyeceğiniz kıymetli bir bilgi” diyor
Hayatta kalmamız ve toplumdaki yerimiz de büyük ölçüde prestije bağlı.
Dr. Hess, kötü bir üne sahip olmanın yıkıcı olabileceğini açıklıyor.
Bu durum toplumsal pozisyonunuza ziyan verebilir, ekonomik fırsatlarınızı sınırlayabilir ve hatta besin üzere kaynaklara erişiminizi etkileyebilir.
“Yani beşerler hakkınızda olumsuz manada dedikodu yaptığında, bu nitekim önemli ziyanlara yol açabilir” diyor Dr. Hess. Dedikodunun aynı vakitte toplumsal hiyerarşide kişinin kendi pozisyonunu korumak yahut geliştirmek için kullandığı bir toplumsal denetim biçimi olduğunu savunuyor.
“İnsanlar tabiatları gereği çeşitlerinin öteki üyeleriyle rekabet halindedir ve çatışma ortadan kaldırabileceğimiz bir şey değildir.”
EĞLENCE
Çoğu insan için dedikodu zararsız bir cümbüş üzere gelebilir.
Podcast imalcisi McKinney, “Benim uzmanlık alanım bu tıp dedikodular” diyor.
McKinney’in bu hususa duyduğu hayranlık – ve kıssa anlatma tutkusu – dedikodunun günah sayıldığı bir konutta büyümesinden kaynaklanıyor.
Dedikodusuz bir dünyayı “sıkıcı” buluyor McKinney.
Dr. Hess ise ister cümbüş, ister hayatta kalma ya da toplumsal bağ kurma ile ilgili olsun, dedikodunun hayatımızın değişmez bir özelliği haline geldiğini ve göz arkası edilmemesi gereken “evrensel bir insani davranış” olduğunu söylüyor.
“Dedikodunun gerçek dünyada sonuçları vardır” diyor Dr. Hess ve ekliyor:
“Rastgele, gerçek dışı, gayri resmi konuşmalardan ibaret olsalardı, insanların toplumlarının öbür üyelerine yardım etme biçimlerini etkilemezdi.”
Bu haber, BBC gazetecileri tarafından hazırlandı ve denetim edildi. Bir pilot proje kapsamında çevirisi için yapay zekadan da faydalanıldı.
