Bir çöp adamla başlayan ihtilal: Tarihteki birinci çizgi sinema Fantasmagorie
Bugün milyarlarca dolarlık bir dala dönüşen animasyonun kökeni, 20. yüzyılın başlarında, yalnızca birkaç dakikalık kısa bir sinemaya dayanıyor. Fransız karikatürist ve animatör Émile Cohl tarafından 1908 yılında yapılan Fantasmagorie, çağdaş manada çizgi sinema tarihinin en değerli dönüm noktalarından biri olarak kabul edilir. Hem kullanılan teknik hem de anlatım biçimiyle çizgi sinema sanatının temellerini atan bu kısa sinema, animasyon dünyasında gerçek bir ihtilal yarattı.
FANTASMAGORİE NEDİR?
Fantasmagorie, 1 Ağustos 1908’de Paris’te seyirciyle buluştu. Yaklaşık 1 dakika 20 saniye süren sinema, büsbütün elde çizilmiş binlerce kareden oluşuyordu. Sinemada, bir çöp adam karakterinin başına gelen sürreal, düş üzere olaylar anlatılır. Objeler ve figürler bir anda kaybolur, değişir ya da diğer bir şeye dönüşür. Kıssadan çok, hayal gücünü ve daima dönüşen halleri merkeze alan bu yapı, seyirciye gerçeküstü bir tecrübe sunar.
NEDEN KIYMETLİ?
Fantasmagorie’nin “tarihteki birinci çizgi film” olarak anılmasının sebebi; başlangıcından sonuna kadar tamamı elde çizilmiş, senaryosu ve kurgusu olan birinci animasyon sinema olmasıdır.
Daha evvel de Blackton’un 1906 tarihli Humorous Phases of Funny Faces sineması vardı. Fakat bu sinema, kara tahtaya çizilen ve stop-motion tekniğiyle silinip tekrar çizilen kolay figürlerden oluşuyordu.
Fantasmagorie ise birinci kere beyaz bir fon üzerinde, büsbütün siyah çizgilerle yaratılmış, birbirine bağlanan bir kıssa akışı sunan bir üretim olarak öne çıktı.
Bu özellikleriyle Fantasmagorie, bugünkü manada “çizgi film” tarifine uyan birinci sinema kabul edilir.
YAPIM SÜRECİ VE TEKNİK AYRINTILAR
Émile Cohl, Fantasmagorie’yi hazırlamak için yaklaşık 700 çizim yaptı. Bu çizimler, müspet sinemada siyah çizgiler hâlinde görünmesi için siyah bir kağıda beyaz çizilerek negatif olarak çekildi. Böylelikle sinemada beyaz fon üzerinde kara çizgiler belirdi.
Filmde çöp adamın etrafındaki formlar daima dönüşerek izleyiciye fantastik bir tecrübe sunar. Örneğin; bir şişe ansızın bir çiçeğe, çiçek ise bir filin hortumuna dönüşebilir. Bu değişimler, animasyon sanatının özgürlüğünü ve hayal gücünün hudut tanımadığını gösterir.
FİLMDEKİ BAHİS VE TARZ
Fantasmagorie’de klasik manada bir öykü yoktur. Çöp adam karakteri, sahnede farklı objelerle etkileşir, sahneler birbirine akıcı halde bağlanır. Objeler yok olur, tekrar belirir, dönüşür. Bu akışkanlık, hem seyirciyi şaşırtır hem de bir “rüya mantığı” yaratır.
Filmde karikatürist elinin vakit zaman sahneye girerek karakterleri ve objeleri çizdiği ya da değiştirdiği de görülür. Bu, hem devrin izleyicisine teknik bir şov sunar hem de çizgi sinemanın “çizildiğini” hatırlatan meta bir anlatı ögesidir.
