Türkiye’de son devirde pestisit (tarım ilacı) kullanımı pek çok kişiyi inançlı besine erişim konusunda arayışa itti.
Son olarak Nisan ayında Greenpeace’in İstanbul’da yaptığı bir tahlilde, örnek alınan meyve ve sebzelerin üçte birinde “hormonal sistem bozucu, nörolojik gelişim bozucu, kanserojen ya da üreme sıhhati açısından tehdit oluşturan” en az bir pestisit olduğu tespit edildi.
Pestisitlere maruz kalmamak için birinci akla gelen seçeneklerden biri organik besin satın almak olsa da bu, son yıllarda artan besin fiyatlarının da tesiriyle, herkes için erişilebilir bir seçenek değil.
Bir başka seçenek de bahçelerde kendi meyve ve sebzelerimizi üretmek. Lakin büyük kentlerde yaşayan birçok kişinin meskenlerinde bu türlü bir imkanı yok.
Peki aparman dairelerimizde neler yetiştirebiliriz?
İngiltere’deki Kew Kraliyet Botanik Bahçeleri’nden mutfak bahçeciliği uzmanı Helena Dove ve Buğday Ekolojik Ömrü Destekleme Derneği’nden ziraat mühendisi His Saatli’ye sorduk.
ARTAN İLGİ
Duygu Saatli, pestisit kullanımının artması nedeniyle insanların kendi eserlerini yetiştirmeye ilgisinin arttığını söylüyor.
Evde eser yetiştirmeyi düşünen bireyleri de şu sözlerle cesaretlendiriyor:
“Balkonunda, bahçesinde, penceresinin önünde yetiştiricilik yapan büyükannelerinizi hatırlayın ve bu işin düşünüldüğü kadar sıkıntı olmadığını anlayın.”
EVDE YETİŞTİRMENİN AVANTAJI
Helena Dove “Yiyeceklerinizi meskende yetiştirmenin büyük avantajı, eserin nerede ve nasıl yetiştirildiğini bilmek” diyor.
Evde yetiştirilen eserlerin çok taze bir halde yenebileceğini ve bunun da hem tat hem de besin bedeli açısından avantajı olduğunu söyleyen Dove, bir öbür avantajın da bir eserin piyasada yaygın bulunmayan varyetelerini yetiştirebilmek olduğunu ekliyor:
“Örneğin şefler yemeklerde pazı kullanmayı çok seviyor ve ben de ekseriyetle pazarda bulunmayan renklerde pazı varyeteleri yetiştirebiliyorum.”
NEYİ YETİŞTİRECEĞİMİZE NASIL KARAR VEREBİLİRİZ?
Helena Dove, konutta tüm meyve – zerzevat gereksinimimizi üretemeyeceğimiz için ne yetiştireceğimize karar verirken en sevdiklerimizden yola çıkmamızı tavsiye ediyor.
Bunlar ortasında bilhassa pazarlar ve marketlerde kolay kolay bulunamayanları tercih etmenin de güzel bir fikir olduğunu söylüyor.
Duygu Saatli de meskende yetiştiriciliğe yeni başlamayı düşünenlere “özellikle ağır pestisit kullanımına maruz kalan ve her an elinizin altında olmasının size avantaj sağlayacağı yeşillikler ile başlayabilirsiniz” tavsiyesini veriyor:
“Üzülerek söylüyorum ki, ağır olarak pestisit kullanımına maruz kalan birçok eser mevcut.
“Limon, çilek, domates ve biberler üzere birçok eser fazla ölçüde tarım zehri kullanılarak yetiştiriliyor.
“Seçimlerinizi, bu durumu da göz önüne alarak yapmanızı öneririm.”
EVDE NELER YETİŞTİREBİLİRİZ?
Evlerde yetiştirilebilecek çok sayıda meyve ve zerzevat var.
Bunların hangi mevsimlerde, hangi ışıkla ve nasıl şartlarda yetiştirilebileceği üzerine daha ayrıntılı bilgiyi kolay bir internet aramasıyla bulabilir yahut yaşadığınız bölgede yetiştiricilik yapan şahıslardan, eğitim veren kurumlardan öğrenebilirsiniz.
İşte balkon yahut pencere önünde saksılarda yetiştirebileceğiniz kimi bitkiler:
- Tere otu
- Bezelye / bezelye filizi
- Fesleğen, maydanoz, nane, kişniş, frenk soğanı üzere otlar
- Marul, ıspanak ve pazı
- Çilek
- Limon ve misket limonu
- Biber
- Yeşil soğan
- Domates
- Mantar (torba içinde konutun rastgele bir yerinde)
- Lahana
- Kırmızı pancar
- Turp, havuç, patates ve soğan üzere kök sebzeler
Yetiştireceğiniz bitkiye karar vermeden evvel hangi bitkinin ne kadar ışık, alan ve emeğe muhtaçlık duyduğunu öğrenmek istiyorsanız, Kew Gardens’dan Helena Dove’un hazırladığı bu tabloya göz atabilirsiniz.
YETİŞTİRİRKEN NELERE DİKKAT ETMEK LAZIM?
Ziraat mühendisi His Saatli, meskende eser yetiştirirken dikkat edilmesi gereken bahisleri şöyle sıralıyor:
Işık ve yer seçimi
Çoğu bitki günde 6-8 saat güneş ışığına muhtaçlık duyuyor. Bu yüzden yetiştireceğiniz yere karar vermeden evvel konutunuzda hangi noktaların günde kaç saat ışık aldığını not etmeniz, karar vermenizi kolaylaştırır.
Peki ya uzun saatler güneş alan bir konutunuz yoksa?
Saatli, “umutsuzluğa kapılmayın” diyor:
“Az ölçüde güneş ışığı alan, yarı gölge bir alanınız varsa marul, ıspanak, maydanoz, fesleğen, kereviz, roka, nane, pancar üzere uygun bitkileri yetiştirmeyi tercih edebilirsiniz.”
Işıktan daha fazla faydalanmak için tekerlekli saksılar, LED ışıklar ve aynalardan da yararlanılabileceğini belirtiyor.
Toprak
Duygu Saatli, toprağı beslemenin değerini “yeterli besine sahip olmayan toprakta bitki yetiştiremezsiniz” kelamıyla vurguluyor:
“Saksı tarımı için, su tutma kapasitesi yüksek, uygun drene olan, kaliteli toprak kullanmanız kıymetlidir.
“Saksı ve bitki yataklarınızı aşağıdan üste çakıl, kum ve toprak sıralaması ile düzenleyerek drenaj sağlayabilirsiniz.”
Saksı
Bazı yeşillikler hariç birçok meyve ve zerzevatın köklerini salmak için geniş bir alana gereksinim duyduğunu ve saksı uzunluğunun yetiştirilecek esere nazaran kararlaştırılması gerektiğini belirten Saatli, köklerin çürümesini engellemek için saksıların kesinlikle drenaj delikleri olması gerektiğini ekliyor.
Hava şartları
Apartman dairelerinin içinde hava sıcaklığı daha az değişse de balkon yahut teraslarında yetiştiricilik yapmak isteyenlerin fırtına, dolu, sıcak hava dalgası ve don üzere olaylara karşı tedbir alması gerekiyor.
Duygu Saatli, iklim değişikliğiyle birlikte ekstrem hava olaylarının daha sık görülmeye başladığını hatırlatırken alınabilecek tedbirleri şöyle sıralıyor:
- Don tehlikesine karşı saksıları içeri taşımak yahut toprağı saman ve yaprakla örtmek.
- Aşırı sıcaklara karşı balkonda kumaş gererek gölgelik alanlar yaratmak, sulamayı sabah erken yahut güneş battıktan sonra yapmak.
- Fırtınaya karşı saksıların devrilmesini önleyecek hazırlık yapmak, bitkileri çubuklara bağlamak ve üzerine koli geçirmek.
- Doluya karşı saksıları korunaklı yerlere taşımak ve üzerlerine koli geçirmek.
- Aşırı yağmura karşı saksıların drenaj deliklerini denetim etmek ve üzerlerini süreksiz olarak örtmek.
Alan büyüklüğü
Bazı bitkiler başkalarından daha fazla alana muhtaçlık duysa da His Saatli alanı küçük olanların önünde pek çok seçenek olduğunu söylüyor:
“Küçük alanlarda rahatlıkla yeşillik yetiştirebileceğiniz üzere çeri domates ve bodur biber üzere çok yayılmayan zerzevatları de tercih edebilirsiniz.
“Maydanoz, marul, roka üzere uzamayan zerzevatları duvarda yetiştirebilir yahut merdiven biçiminde raflar kullanabilirsiniz.”
KENTLERDEKİ KİRLİLİK NASIL ETKİLEYEBİLİR?
Büyük kentlerdeki hava çoklukla, ziraî üretimin yapıldığı kırsal bölgelere kıyasla daha kirli oluyor.
Peki bu hava kirliliği, konutlarımızda yetiştireceğimiz meyve ve sebzelerin ziyanlı hale gelmesine yol açabilir mi?
Helena Dove, tarımda kirliliğin ekseriyetle toprakta olduğu vakit bir kaygı kaynağı olduğunu lakin konutlarında meyve yahut zerzevat yetiştirecek şahısların çoklukla pak toprak satın aldığını ve bu yüzden toprak kaynaklı kirlilik riskinin olmadığını söylüyor.
Hava kirliliği konusunda ise “Bazı kirleticiler havadan da alınabiliyor lakin büyük kentlerde yaşayan beşerler bu kirleticileri esasen soluyorlar” diyor.
Duygu Saatli ise sanayi bölgelerine yakın yerlerde yahut ağır trafikli bölgelerde kurşun, ağır metal ve kadmiyum üzere kimi ağır metallerin yapraklar ve meyvelerde birikebileceğini söylüyor:
“Yetiştiricilik yapmak istediğiniz alan, sanayi bölgesinde ve direk maruziyet varsa o bölgede yetiştiricilik yapılmasını önermem. Onun dışında tolere edilebilir seviyelerde olacaktır.”
EVDE YETİŞTİRMEK DAHA MI UCUZ?
Helena Dove, meyve ve zerzevatları meskende yetiştirmenin pek bir tasarruf sağlamadığını ve pencere önlerinde yetiştirilebilecek ölçünün bir kişi için kâfi olmayacağını söylüyor:
“Kendi eserinizi yetiştirmek gübre, saksı, su üzere maliyetleri hesaba katınca nadiren daha ucuzdur.”
Bu nedenle meskende yetiştirilecek eserleri seçerken en sevdiğiniz, pazarda en sıkıntı bulduğunuz yahut en çok pestisit kullanılan eserlere öncelik verebilirsiniz.
