Tıp, psikoloji ve fizik alanlarında yapılan araştırmalar, insan süzgecinin sonlarını zorlarken bazen etik kuralları ihlal etti. Bu “tarihin en berbat deneyleri”, bilim dünyasını sarsan sonuçların yanı sıra insan haklarının ne derece feda edildiğini gözler önüne seriyor.
NAZİ TIBBİ DENEYLERİ
Nazi hekimleri, bilhassa Auschwitz ve Dachau kamplarında binlerce tutsağa dehşetli deneyler yaptı. Hipotermi, bulaşıcı hastalıklar, organ nakli, kısırlık ve zehir denemeleri bu testlerin bir kesimiydi. Dr. Josef Mengele gibi isimler, ikizler üzerinde “ırk üstünlüğü” gerekçesiyle deneyler yürüttü. Birçok mahkum bu deneyler sırasında ya öldü ya da sakat kaldı. Nürnberg Duruşmaları sonrası bu çeşit deneyler insanlık kabahati olarak tanımlandı.
TUSKEGEE SIFILIZ DENEYİ
ABD’de 400’den fazla siyahi erkek, sifiliz hastalığıyla ilgili bir çalışmada bilgilendirilmeden denek yapıldı. Hastalara asla tedavi verilmedi ve hastalığın seyri “doğal” biçimde gözlendi. Penisilinin tedavi usulü olarak keşfinden sonra bile müdahale edilmedi. Bu etik dışı deneyler yıllarca saklı kaldı. Olay, 1972’de basına sızınca büyük reaksiyon doğurdu ve kurbanlara tazminat ödendi.
STANFORD HAPİSHANE DENEYİ
Psikolog Philip Zimbardo tarafından yürütülen bu deneyde, öğrenciler gardiyan ve mahkum rolleri üstlendi. Deney yalnızca 6 gün sürdü zira “gardiyanlar” süratle sadist eğilimler göstermeye başladı. Deney, insanların otoriteye sahip olduklarında ne kadar süratle zulmedici olabileceğini gözler önüne serdi. Etik dışı uygulamalar nedeniyle deney erken sonlandırıldı. Psikoloji dünyasında “otorite ve itaat” tartışmalarına damga vurdu.
MILIGRAM İTAAT DENEYİ
Yale Üniversitesi’nde Stanley Milgram tarafından yapılan bu deneyde, iştirakçilere birine yanlış yanıtlar verdiğinde elektrik şoku uygulamaları söylendi. Gerçekte kimseye elektrik verilmiyordu, ancak iştirakçiler büyük çoğunlukla “otoriteye” itaat ederek acı çektirmeye razı oldular. Deney, insanların otorite karşısında etik bedellerini ne kadar kolay feda edebileceğini gösterdi. Bugün hâlâ etik hudutların sorgulandığı deneylerden biri olarak bilinir.
WILLOWBROOK HEPATİT DENEYİ
New York’taki Willowbrook Devlet Okulu’ndaki zihinsel engelli çocuklara taammüden hepatit virüsü enjekte edildi. Maksat, hastalığın doğal seyri ve bulaş yollarını gözlemlemekti. Ailelere “deneye katılma” şartıyla yer sağlanıyordu. Bu durum etik açıdan büyük tartışma yarattı. Bugün bu deney, tıp tarihinin en karanlık noktalarından biri olarak gösterilir.
CIA MKULTRA PROJESİ
CIA tarafından gizlice yürütülen bu programda beşerler üzerindeki zihin denetim prosedürleri araştırıldı. LSD ve hipnoz üzere usullerle deneklerin zihinlerinin manipüle edilmesi hedeflendi. Deneklerin birçok deneyden habersizdi ve kimileri önemli ruhsal meseleler yaşadı. Proje 1973’te evrakları imha edilerek sonlandırıldı, fakat kamuoyu 1975’te gerçeği öğrendi. Skandal, ABD kamuoyunda itimat krizine yol açtı.
BİKİNİ ATOLÜ NÜKLEER TESTLERİ
ABD, Pasifik Okyanusu’ndaki Bikini Adası’nda onlarca nükleer deneme gerçekleştirdi. Ada halkı tahliye edildi lakin daha sonra radyasyona maruz kalmaları nedeniyle önemli sıhhat problemleri yaşadılar. Patlamalar nedeniyle ekosistem tahrip oldu ve ada hâlâ yaşanamaz durumda. Bu testler nükleer etik konusunu dünya gündemine taşıdı. Bikini Atolü, nükleer silahların vahametinin sembolü hâline geldi.
